ESTREMADURA: SPOŁECZEŃSTWO WYOBRAŹNI
Poniedziałek, 11 Maja 2009 10:37
W dniach 5-8 maja grupa 15 przedstawicieli województwa podlaskiego uczestniczyła w wyjeździe studyjnym projektu TR@NSPOD w Estremadurze, zapoznając się z rezultatami skutecznie prowadzonej od początku lat dziewięćdziesiątych polityki e-rozwoju. Wyjazd zorganizowało Stowarzyszenie „Miasta w Internecie”, które od lat utrzymuje kontakty z liderami e-rozwoju tego hiszpańskiego regionu.
Estremadura (po hiszpańsku: Extremadura) leży w południowo - zachodniej części Hiszpanii i jest jej najsłabiej rozwiniętym gospodarczo regionem. W połowie lat dziewięćdziesiątych władze tego autonomicznego regionu określiły nową strategię rozwoju, uznając iż dotychczasowe kierunki związane z rozwojem rolnictwa, przetwórstwa rolno-spożywczego, innych tradycyjnych branż przemysłu oraz turystyki, nie wystarczają do zapewnienia oczekiwanej przez mieszkańców jakości życia oraz do zmniejszenia dystansu między Estremadurą a innymi regionami kraju.
Nowym narzędziem dynamizującym rozwój Estremadury władze uczyniły inwestycje w infrastrukturę teleinformatyczną i - równoważnie - alfabetyzację techniczną mieszkańców. Internet traktowany jest jako podstawowe, nowoczesne medium pokonywania dystansu między miastem a wsią - w edukacji i nauce, świadczeniu usług, zwiększaniu konkurencyjności firm lokalnych. W tym sensie jego rola dla rozwoju regionu jest porównywalna z zapewnieniem przez władze wodociągów, elektryczności, czy kolejowych i drogowych połączeń komunikacyjnych.
Merytoryczny program wizyty studyjnej rozpoczęło w Caseres, 5 maja 2009r. seminarium wprowadzające w problematykę regionu, podczas którego Krzysztof Głomb - prezes Stowarzyszenia „Miasta w Internecie” wprowadził uczestników wyjazdu studyjnego w tematykę e-rozwoju Estremadury, wskazując na podobieństwa między tym regionem a województwem podlaskim. Zaprezentował także projekty strategiczne dla rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Estremadurze.
Estremadura (po hiszpańsku: Extremadura) leży w południowo - zachodniej części Hiszpanii i jest jej najsłabiej rozwiniętym gospodarczo regionem. W połowie lat dziewięćdziesiątych władze tego autonomicznego regionu określiły nową strategię rozwoju, uznając iż dotychczasowe kierunki związane z rozwojem rolnictwa, przetwórstwa rolno-spożywczego, innych tradycyjnych branż przemysłu oraz turystyki, nie wystarczają do zapewnienia oczekiwanej przez mieszkańców jakości życia oraz do zmniejszenia dystansu między Estremadurą a innymi regionami kraju.Nowym narzędziem dynamizującym rozwój Estremadury władze uczyniły inwestycje w infrastrukturę teleinformatyczną i - równoważnie - alfabetyzację techniczną mieszkańców. Internet traktowany jest jako podstawowe, nowoczesne medium pokonywania dystansu między miastem a wsią - w edukacji i nauce, świadczeniu usług, zwiększaniu konkurencyjności firm lokalnych. W tym sensie jego rola dla rozwoju regionu jest porównywalna z zapewnieniem przez władze wodociągów, elektryczności, czy kolejowych i drogowych połączeń komunikacyjnych.
Merytoryczny program wizyty studyjnej rozpoczęło w Caseres, 5 maja 2009r. seminarium wprowadzające w problematykę regionu, podczas którego Krzysztof Głomb - prezes Stowarzyszenia „Miasta w Internecie” wprowadził uczestników wyjazdu studyjnego w tematykę e-rozwoju Estremadury, wskazując na podobieństwa między tym regionem a województwem podlaskim. Zaprezentował także projekty strategiczne dla rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Estremadurze.
![]() Estremadura i województwo podlaskie łączy wiele podobieństw poziomu i głównych kierunków rozwoju gospodarczego. Oba regiony są także obszarami najczęstszego w swoich krajach występowania białych bocianów - czego grupa uczestników wyjazdu studyjnego doświadczyła obserwując zwieńczenie pałacu kongresowego, w którym zorganizowano europejską konferencję ERIS@. |
Obserwacje podczas przejazdu do Badajoz potwierdziły typowo rolniczy charakter regionu, niską gęstość zaludnienia oraz wysoką jakość infrastruktury drogowej zbudowanej w ostatnim dziesięcioleciu.
5 maja. FUNDECYT, Badajoz
Na wstępie wizyty w Badajoz przedstawiciele regionu podlaskiego spotkali się z przedstawicielami fundacji FUNDECYT, powołanej przez władze regionu dla realizacji programów budowy społeczeństwa informacyjnego oraz transferu wiedzy. Jej prezes i dyrektor generalny Luis Millan Vasques przedstawił główne działania działającej od 10 lat fundacji, którymi są:
O celu wizyty studyjnej poinformował przedstawicieli FUNDECYT p. Józef Gajewski - Prezydent Suwałk, który w imieniu podlaskiej grupy podziękował za możliwość zapoznania się z dokonaniami fundacji i władz regionu. Zaprosił także L. M. Vasquesa oraz dyrektora generalnego fundacji p. Ramona Carmona Rodriquez na Podlasie. Zaproszenie zostało przyjęte z zadowoleniem. Przyjazd kierownictwa FUNDECYT będzie być może możliwy już w końcu czerwca br., w połączeniu z ich wizytą na 13 Konferencji „Miasta w Interencie” w Zakopanem.
Na początku lat dziewięćdziesiątych uważnie studiowaliśmy rozwój nauki i nowych technologii w Europie, w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie i uznaliśmy, że teleinformatyka (ICT) może stać się naszą szansą - podkreślił Luis Millan Vasques, przez kilkanaście lat konsekwentnie kierujący polityką e-rozwoju regionu. Jakikolwiek pomysł mają władze regionu, w fundacji jest on dyskutowany z przedstawicielami uniwersytetu, biznesu i wyspecjalizowanych organizacji. Dzięki takiemu podejściu w stosunkowo krótkim czasie udało nam się rozwinąć centra technologiczne specjalizujące się w tematyce rolnictwa oraz w innych dziedzinach. Niektóre z nich są uznawane są za jedne z najlepszych w kraju.
W połowie lat dziewięćdziesiątych rząd Estremadury zapewnił powszechny dostęp do telefonii stacjonarnej, zaś w roku 2000 powstała pierwsza sieć dostępu do Internetu w technologii ADSL, która łączy ponad 1400 instytucji publicznych (projekt regionalny INTRANET). Władze samorządowe nie angażują się jednak bezpośrednio w zarządzanie siecią i zapewnianie dostępu Internetu. Działania te realizuje bowiem w ich imieniu FUNDECYT, który w przetargach pozyskał operatorów teleinformatycznych do świadczenia usług dostępowych z wykorzystaniem sieci INTRANET. Gdy na samym początku konsultowałem gotowość firm operatorskich, np. Deusche Telekom czy Telefonia do współpracy przy budowie sieci - nie spotkałem się ze zrozumieniem – wyjaśnia prezes FUNDECYTU. Jednak po zbudowaniu sieci szkieletowej przez władze samorządowe firmy przystąpiły do przetargu, aby nie dać się wyeliminować z rynku. Dzięki temu już w 2000 roku mieliśmy potencjał zapewnienia dostępu do Internetu 100% mieszkańców regionu, nawet w niewielkich wsiach. W 2006 roku z kolei rozpoczęto prace nad budową światłowodowej sieci szkieletowej o długości 42 tyś. kilometrów, która jest największą siecią tego typu w regionie. Wydano na nią w ostatnich latach 27 mln Euro, z czego 60% pochodziło ze środków programu funduszy strukturalnych pozyskanych wspólnie z partnerami z pobliskiej Portugalii w ramach programu INTERREG.
Cały wysiłek inwestycyjny poszedłby jednak na marne, gdybyśmy nie zainwestowali jednocześnie w kapitał ludzki - w podnoszenie umiejętności korzystania przez mieszkańców z usług i treści dostępnych elektronicznie, w Internecie. W tym celu powstały Centra Nowej Wiedzy - ośrodki szkoleniowe w każdej prowincji, zlokalizowane na wsi lub w robotniczych dzielnicach miast. Naszym obowiązkiem jest realizować ten program w masowej skali – dodał L.M. Vasques.
Nie tworzono jednak ośrodków szkoleń stricte informatycznych, narzędziowych, dla wybranych, lecz postawiono na bardzo praktyczne szkolenia dla mieszkańców pozwalających na zaznajomienie się z zasobami Internetu, sposobami dostępu do e-usług administracji i opieki zdrowotnej a także możliwościami wykorzystania ICT w codziennym życiu np. rolnika. Do 2009 roku w centrach zanotowano ponad 1,7 mln wizyt, a szkolenia objęły w sumie około 138 tysięcy mieszkańców regionu! Do dyspozycji uczących się pozostaje w każdym z centrów tak informatyk, jak i lokalny lider - dynamizator - który dociera do mieszkańców z propozycjami szkoleń, dyskutuje i wsłuchuje się w ich potrzeby a na ich podstawie przygotowuje ofertę szkoleniową. Program szkoleń w Centrach Nowej Wiedzy finansowany jest w całości z budżetu władz regionu, ale z dużym udziałem środków europejskich (EFS).
Dziś z Internetu korzysta około 50% mieszkańców Estremadury, zaś miesięczny dostęp do sieci kosztuje ok. 32 Euro za usługę 10 Mbs, a ok. 8 Euro za dostęp 1 Mbs. Warto podkreślić, że władze nie inwestują w rozwiązania „darmowego dostępu do Internetu” dla osób prywatnych, czy gospodarstw domowych, lecz zapewniają bezpłatny dostęp w publicznych punktach oraz udostępniają sieć szkieletową operatorom na korzystnych warunkach dzięki czemu możliwe jest uzyskanie usługi dostępowej w najmniejszych nawet miejscowościach za relatywnie niską cenę.
FUNDECYT koordynuje także realizację projektu VIVERNET – prace inkubatora mikrofirm sektora ICT. W ciągu ostatnich lat w ramach projektu udzielono pomocy ponad 2000 młodych ludzi, którzy przez rok mogą korzystać z zasobów inkubatora - pomieszczeń, łączy internetowych, konsultacji prawniczych i ekonomicznych oraz doradztwa. Ponad 150 powstałym dzięki temu wsparciu mikrofirm kontynuuje dziś z powodzeniem swoje działania biznesowe na wolnym rynku.
Dziś najważniejsza jest idea, pomysł, oryginalna myśl. Dlatego od niedawna wspieramy młodych ludzi, w nowy, oryginalny sposób. Każdy może przyjść do naszego laboratorium nowych inicjatyw ze swym pomysłem na działanie prorozwojowe, na biznes, na akcję kulturalną a grono specjalistów zweryfikuje je pod kątem ich wyjątkowości i innowacyjności. Z tego działania rodzi się zupełnie nowa jakość „społeczeństwa wyobraźni”, w którym tradycyjne instytucje naukowe, doradcze, samorządowe spotykają się z przyszłościowymi ideami i nowatorskimi pomysłami. Tak chcemy budować przyszłość Estremadury - podsumował L. M. Vasques.
5 maja. CENTRUM NOWEJ WIEDZY w Casa de Mujer, Badajoz
Jednym ze strategicznych projektów rządu Estremadury jest realizacja programu alfabetyzacji technologicznej - poprzez działania Centrów Nowej Wiedzy, zlokalizowanych w instytucjach użyteczności publicznej. Na przykład - w Badajoz centrum takie mieści się w Instytucie Kobiet (Casa de la Mujer), pomagających kobietom - ofiarom przemocy lub znajdujących się w szczególnym położeniu.
Każde z 45 centrów wyposażono w minimum 9 komputerów z dostępem do Internetu, drukarkę, urządzenia multimedialne oraz sprzęt uzupełniający. Dostęp do Internetu zapewniono w technologii ADSL poprzez sieć regionalną INTRANET.
Najważniejszym elementem działań każdego centrum są szkolenia dla zainteresowanych mieszkańców powyżej 16 roku życia. Młodsi uzyskują te umiejetności w szkole - podkreśla kierownik programu alfabetyzacji cyfrowej w Badajoz. Centra otwarte są dla wszystkich a szczególnie dla zagrożonych wykluczeniem technologicznym i dlatego staramy się być bardzo blisko potrzeb ludzi w terenie. Jednym ze sposobów ograniczania dystansu jest docieranie ze szkoleniami do najdalej oddalonych miejscowości przy pomocy specjalnie wyposażonego autobusu - pracowni szkoleniowej.
Program alfabetyzacji cyfrowej realizowany jest przez konsorcjum partnerów - organizacji pozarządowych pod kierownictwem regionalnej organizacji uniwersytetów ludowych. Roczny koszt realizacji program wynosi ok. 3 mln Euro.
Kluczowe znaczenie ma edukacja w zakresie wolnego i otwartego oprogramowania (FLOSS).
Powszechne wykorzystanie FLOSS w systemach teleinformatycznych sektora publicznego: edukacji, opieki zdrowotnej i administracji jest odpowiedzią na wysokie koszty zakupu licencji oprogramowania, na który region Estremadury nie mógł sobie pozwolić. Stosowanie FLOSS traktowane jest także jako element zapewnienia wolności wyboru i demokratyzacji dostępu do rozwiązań teleinformatycznych dla wszystkich.
Systemem operacyjnym stosowanym w komputerach instytucji publicznych Estremadury jest system gnuLinEx, oferowany od 2002 roku nieodpłatnie wszystkim zainteresowanym przez władze regionu, które wspierają rozwój wolnego i otwartego oprogramowania. Dzięki takiemu wsparciu w Estremadurze zostało zlokalizowane przez rząd Hiszpanii krajowe centrum rozwoju FLOSS, znane także w krajach Ameryki Łacińskiej oraz Północnej.
W trakcie wizyty w Centrum Nowych Technologii w Badajoz przedstawiciele regionu podlaskiego zapoznali się z praktyką prowadzenia szkoleń dla osób starszych - nauczycielek, które podnoszą swoje kwalifikacje związane z prowadzeniem zajęć z wykorzystaniem multimediów i zasobów Internetu. Mieli także okazję pozyskać pakiet szkoleniowy złożony z 4 podręczników, poświęconych najważniejszym komponentom umiejętności cyfrowych. Pakiet ten jest dostępny bezpłatnie dla każdego uczestnika szkoleń w ramach programu alfabetyzacji technologicznej.
6 maja, MINISTERSTWO INNOWACJI I PRZEDSIĘBIORCZOŚCI, Merida
Drugi dzień wizyty studyjnej w Estremadurze rozpoczęło spotkanie z p. Maria Dolores Aguilar Seco - wiceprezydentem regionu a jednocześnie minister odpowiedzialną za zagadnienia gospodarcze, przedsiębiorczość, rozwój społeczeństwa informacyjnego oraz innowacyjność Estremadury. Doszło do niego w siedzibie Ministerstwa Innowacji i Przedsiębiorczości rządu regionalnego Estremadury w Merida, mieście odległym o 90 km od Caseres,
Uprawianie polityki rozwoju w regionie posiadającym takie uwarunkowania jak Estremadura jest prawdziwym wyzwaniem. Społecznym, integracyjnym, innowacyjnym. W latach sześć- i siedemdziesiątych z naszego regionu wyemigrowało ponad 40 procent mieszkańców – musieliśmy zmierzyć się z tymi faktami. Odpowiedzią było postawienie na edukację, ekologię i nowe technologie w zgodzie z naturalną kulturą społeczną regionu – stwierdziła na wstępie p. Aguilar - Seco. Dokonaliśmy zasadniczej reformy systemu opieki zdrowotnej, udostępniając wiele jej usług zdalnie za pomocą sieci teleinformatycznej niemal 100 % mieszkańców. Dzięki tym wysiłkom, a mimo relatywnej słabości gospodarczej, nasz system opieki medycznej jest uznawany za najbardziej zrównoważony i sprawnie działający w kraju.
Od roku 2008 Estremadura wdraża nowy program wspierania innowacji i transferu wiedzy głównie w małych i średnich przedsiębiorstwach (90% podmiotów gospodarczych w regionie zatrudnia do 10 pracowników). INNOVES - tak nazwano ten program - obejmuje szereg działań na rzecz rozwoju teleinformatyki, energetyki odnawialnej, rolnictwa i turystyki. Stworzono klastery innowacji, których działania są wspierane przez władze. Każdy z klasterów obejmuje inkubator mikroprzedsiębiorstw nowych technologii, centrum technologiczne, obserwatorium analizujące postęp w danej dziedzinie nauki i rozwoju technologii, ośrodek szkoleniowy oraz narzędzia wspierania wymiany międzynarodowej. Strategicznym zadaniem kierownictwa klasterów jest opracowanie wiarygodnego biznesplanu, którego realizacja w ciągu 8 lat zapewni samowystarczalność ekonomiczną tych struktur, w pierwszym okresie finansowanych ze środków publicznych, następnie dotowanych częściowo w modelu partnerstwa publiczno-prywatnego. Koszt realizacji tej nowej strategii innowacji wynosi około 50 milionów Euro rocznie.
Jednym z wiodących ośrodków technologicznych jest centrum superkomputerowe CETA-CIEMAT w Trujillo - jedno z największych w Hiszpanii. Międzynarodowy rozgłos zyskało także Centrum Chirurgii Bezinwazyjnej w Merida, gdzie na wielką skalę wykorzystywane są nanotechnologie i ICT.
Koordynujący zagadnienia rozwoju społeczeństwa informacyjnego w rządzie Estremadury dyrektor p. Rafael Martin Espada uzupełnił wiedzę grupy podlaskiej dotyczącą budowy sieci szerokopasmowego dostępu do Internetu. Podjęliśmy budowę sieci głównie dlatego, aby zapewnić konkurencję między operatorami działającymi w regionie i przeciwdziałać monopolowi dominującego w Hiszpanii telekomu. Od 3 lat nasze działania zmierzają do zbudowania sieci światłowodowej, która zapewni wszelkiego typu możliwości działania tak podmiotom publicznym, jak i prywatnym. Jednocześnie dysponujemy pasmem radiowym, które oddajemy do dyspozycji operatorów wszędzie tam gdzie ich inwestycje w zapewnienie dostępu są na obecnym etapie bardzo mało opłacalne. Traktujemy takie wsparcie jako zachętę do inwestowania. Koszty budowy tej sieci w 60% pokrywa dotacja z programu INTERREG, o którą wystąpiliśmy wspólnie z sąsiadami z Portugalii.
R. M. Espada potwierdził, iż strategicznymi celami działań Junta de Estremadura i jego agend są wspieranie zastosowań ICT dla modernizacji MSP oraz powszechna alfabetyzacja cyfrowa, stanowiąca niezbędny warunek zapewnienia sensowności inwestycji w systemy teleinformatyczne sektora publicznego.
Z kolei p. Jaime Dragera Rodriquez - kierujący wdrożeniami regionalnego projektu elektronicznej administracji zwrócił uwagę, iż systemy te powstają głównie w celu realizacji zobowiązań prawnych władz regionalnych. Od 1 stycznia 2010 roku mieszkańcy i przedsiębiorcy w całej Hiszpanii mają prawo domagać się realizacji wszystkich swoich kontaktów z administracją lokalną w pełni drogą elektroniczną. W związku z tym obowiązkiem nie badano szczegółowo popytu na te usługi. Jednakże władze Estremadury przyjmują, iż będzie on wzrastał podobnie jak popyt na inne niepubliczne e-usługi. Nie oznacza to oczywiście rezygnacji z tradycyjnej formy załatwiania spraw w urzędach.
Samorządy lokalne będą także zobowiązane do publikacji wszystkich swoich dokumentów publicznych w Internecie, co bliskie jest polskiej formule Biuletynu Informacji Publicznfej.
Władze Estremadury realizują obecnie wieloletni program inwestycji w regionalną platformę e-administracji (realizowaną w modelu ASP - aplication service provider), poprzez którą mieszkańcy będą mogli uzyskać dostęp do 380 urzędów administracji lokalnej w regionie. Mieszkańcy mogą liczyć ponadto na otrzymanie - bezpłatnie! - podpisu elektronicznego oraz przeszkolenie z korzystania z e-usług (w Centrach Nowej Wiedzy). Przy zakupie hurtowym koszt jednego certyfikatu e-podpisu zakupowanego hurtowo przez władze regionu wynosi około 3 Euro, a okres ważności - 4 lata. Podpis elektroniczny jest zainstalowany obowiązkowo w czipie nowo wydawanych dowodów tożsamości – między innymi dlatego posiada go już blisko 40% mieszkańców Estremadury, choć - jak przyznano - rzadko z niego korzysta.
Pierwsze ważne dla przedsiębiorców e-usługi są już dostępne - np. przesyłanie faktur elektronicznych, regulowanie opłat i podatków, przesyłanie zawiadomień, notyfikacja dokumentów. Okienkiem do regionalnego systemu e-usług publicznych jest i będzie portal http://www.sia.juntaex.es.
Na zakończenie spotkania w Ministerstwie Innowacji i Przedsiębiorczości dr Wojciech Winogrodzki - prezes Podlaskiego Związku Przedsiębiorców przekazał M. D. Aguilar- Seco wydawnictwa albumowe poświęcone województwu podlaskiemu i jego stolicy Białystokowi.
6 maja, MINISTERSTWO EDUKACJI rządu Estremadury, Merida
W jednej z siedzib Ministerstwa Edukacji w pięknej zabytkowej stolicy Estremadury - zwanej „hiszpańskim Rzymem” uczestnicy wizyty studyjnej projektu TR@NSPOD zapoznali się szczegółowo z kompleksowymi zastosowaniami ICT w sektorze oświaty publicznej.
W swej prezentacji dr German Galeano - doradca ministra przedstawił całościowy obraz nowoczesnych form wykorzystania rozwiązań teleinformatycznych. Siedem lat temu zdecydowaliśmy, że to już ostatni moment, aby wsiąść do pociągu z napisem „nowoczesna edukacja” - wskazywał. Zbudowaliśmy plan działań strategicznych w zakresie wdrożeń ICT w sektorze edukacji - ITER i konsekwentnie go realizujemy. Dziś jeden komputer przypada na 2 uczniów, co oznacza że ponad 70 000 komputerów wspomaga nauczanie wszystkich przedmiotów w pełnym toku edukacji podstawowej i średniej.
Na program ITER składają się m.in.:
5 maja. FUNDECYT, Badajoz
Na wstępie wizyty w Badajoz przedstawiciele regionu podlaskiego spotkali się z przedstawicielami fundacji FUNDECYT, powołanej przez władze regionu dla realizacji programów budowy społeczeństwa informacyjnego oraz transferu wiedzy. Jej prezes i dyrektor generalny Luis Millan Vasques przedstawił główne działania działającej od 10 lat fundacji, którymi są:
- projektowanie i rozwój publicznej sieci teleinformatycznej - udostępnianej operatorom telekomunikacyjnym oraz łączącej podmioty publiczne
- alfabetyzacja cyfrowa mieszkańców - niezbędna dla zapewnienia popytu na usług i treści dostępne drogą elektroniczną w Internecie
- zapewnienie synergii działań między rządem Estremadury (Junta de Extremadura), środowiskiem naukowym, firmami oraz organizacjami pozarządowymi na polu e-rozwoju.
O celu wizyty studyjnej poinformował przedstawicieli FUNDECYT p. Józef Gajewski - Prezydent Suwałk, który w imieniu podlaskiej grupy podziękował za możliwość zapoznania się z dokonaniami fundacji i władz regionu. Zaprosił także L. M. Vasquesa oraz dyrektora generalnego fundacji p. Ramona Carmona Rodriquez na Podlasie. Zaproszenie zostało przyjęte z zadowoleniem. Przyjazd kierownictwa FUNDECYT będzie być może możliwy już w końcu czerwca br., w połączeniu z ich wizytą na 13 Konferencji „Miasta w Interencie” w Zakopanem.
Na początku lat dziewięćdziesiątych uważnie studiowaliśmy rozwój nauki i nowych technologii w Europie, w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie i uznaliśmy, że teleinformatyka (ICT) może stać się naszą szansą - podkreślił Luis Millan Vasques, przez kilkanaście lat konsekwentnie kierujący polityką e-rozwoju regionu. Jakikolwiek pomysł mają władze regionu, w fundacji jest on dyskutowany z przedstawicielami uniwersytetu, biznesu i wyspecjalizowanych organizacji. Dzięki takiemu podejściu w stosunkowo krótkim czasie udało nam się rozwinąć centra technologiczne specjalizujące się w tematyce rolnictwa oraz w innych dziedzinach. Niektóre z nich są uznawane są za jedne z najlepszych w kraju. W połowie lat dziewięćdziesiątych rząd Estremadury zapewnił powszechny dostęp do telefonii stacjonarnej, zaś w roku 2000 powstała pierwsza sieć dostępu do Internetu w technologii ADSL, która łączy ponad 1400 instytucji publicznych (projekt regionalny INTRANET). Władze samorządowe nie angażują się jednak bezpośrednio w zarządzanie siecią i zapewnianie dostępu Internetu. Działania te realizuje bowiem w ich imieniu FUNDECYT, który w przetargach pozyskał operatorów teleinformatycznych do świadczenia usług dostępowych z wykorzystaniem sieci INTRANET. Gdy na samym początku konsultowałem gotowość firm operatorskich, np. Deusche Telekom czy Telefonia do współpracy przy budowie sieci - nie spotkałem się ze zrozumieniem – wyjaśnia prezes FUNDECYTU. Jednak po zbudowaniu sieci szkieletowej przez władze samorządowe firmy przystąpiły do przetargu, aby nie dać się wyeliminować z rynku. Dzięki temu już w 2000 roku mieliśmy potencjał zapewnienia dostępu do Internetu 100% mieszkańców regionu, nawet w niewielkich wsiach. W 2006 roku z kolei rozpoczęto prace nad budową światłowodowej sieci szkieletowej o długości 42 tyś. kilometrów, która jest największą siecią tego typu w regionie. Wydano na nią w ostatnich latach 27 mln Euro, z czego 60% pochodziło ze środków programu funduszy strukturalnych pozyskanych wspólnie z partnerami z pobliskiej Portugalii w ramach programu INTERREG.
Cały wysiłek inwestycyjny poszedłby jednak na marne, gdybyśmy nie zainwestowali jednocześnie w kapitał ludzki - w podnoszenie umiejętności korzystania przez mieszkańców z usług i treści dostępnych elektronicznie, w Internecie. W tym celu powstały Centra Nowej Wiedzy - ośrodki szkoleniowe w każdej prowincji, zlokalizowane na wsi lub w robotniczych dzielnicach miast. Naszym obowiązkiem jest realizować ten program w masowej skali – dodał L.M. Vasques.
Nie tworzono jednak ośrodków szkoleń stricte informatycznych, narzędziowych, dla wybranych, lecz postawiono na bardzo praktyczne szkolenia dla mieszkańców pozwalających na zaznajomienie się z zasobami Internetu, sposobami dostępu do e-usług administracji i opieki zdrowotnej a także możliwościami wykorzystania ICT w codziennym życiu np. rolnika. Do 2009 roku w centrach zanotowano ponad 1,7 mln wizyt, a szkolenia objęły w sumie około 138 tysięcy mieszkańców regionu! Do dyspozycji uczących się pozostaje w każdym z centrów tak informatyk, jak i lokalny lider - dynamizator - który dociera do mieszkańców z propozycjami szkoleń, dyskutuje i wsłuchuje się w ich potrzeby a na ich podstawie przygotowuje ofertę szkoleniową. Program szkoleń w Centrach Nowej Wiedzy finansowany jest w całości z budżetu władz regionu, ale z dużym udziałem środków europejskich (EFS).
Dziś z Internetu korzysta około 50% mieszkańców Estremadury, zaś miesięczny dostęp do sieci kosztuje ok. 32 Euro za usługę 10 Mbs, a ok. 8 Euro za dostęp 1 Mbs. Warto podkreślić, że władze nie inwestują w rozwiązania „darmowego dostępu do Internetu” dla osób prywatnych, czy gospodarstw domowych, lecz zapewniają bezpłatny dostęp w publicznych punktach oraz udostępniają sieć szkieletową operatorom na korzystnych warunkach dzięki czemu możliwe jest uzyskanie usługi dostępowej w najmniejszych nawet miejscowościach za relatywnie niską cenę.
FUNDECYT koordynuje także realizację projektu VIVERNET – prace inkubatora mikrofirm sektora ICT. W ciągu ostatnich lat w ramach projektu udzielono pomocy ponad 2000 młodych ludzi, którzy przez rok mogą korzystać z zasobów inkubatora - pomieszczeń, łączy internetowych, konsultacji prawniczych i ekonomicznych oraz doradztwa. Ponad 150 powstałym dzięki temu wsparciu mikrofirm kontynuuje dziś z powodzeniem swoje działania biznesowe na wolnym rynku.
Dziś najważniejsza jest idea, pomysł, oryginalna myśl. Dlatego od niedawna wspieramy młodych ludzi, w nowy, oryginalny sposób. Każdy może przyjść do naszego laboratorium nowych inicjatyw ze swym pomysłem na działanie prorozwojowe, na biznes, na akcję kulturalną a grono specjalistów zweryfikuje je pod kątem ich wyjątkowości i innowacyjności. Z tego działania rodzi się zupełnie nowa jakość „społeczeństwa wyobraźni”, w którym tradycyjne instytucje naukowe, doradcze, samorządowe spotykają się z przyszłościowymi ideami i nowatorskimi pomysłami. Tak chcemy budować przyszłość Estremadury - podsumował L. M. Vasques.
5 maja. CENTRUM NOWEJ WIEDZY w Casa de Mujer, Badajoz
Jednym ze strategicznych projektów rządu Estremadury jest realizacja programu alfabetyzacji technologicznej - poprzez działania Centrów Nowej Wiedzy, zlokalizowanych w instytucjach użyteczności publicznej. Na przykład - w Badajoz centrum takie mieści się w Instytucie Kobiet (Casa de la Mujer), pomagających kobietom - ofiarom przemocy lub znajdujących się w szczególnym położeniu.
Każde z 45 centrów wyposażono w minimum 9 komputerów z dostępem do Internetu, drukarkę, urządzenia multimedialne oraz sprzęt uzupełniający. Dostęp do Internetu zapewniono w technologii ADSL poprzez sieć regionalną INTRANET. Najważniejszym elementem działań każdego centrum są szkolenia dla zainteresowanych mieszkańców powyżej 16 roku życia. Młodsi uzyskują te umiejetności w szkole - podkreśla kierownik programu alfabetyzacji cyfrowej w Badajoz. Centra otwarte są dla wszystkich a szczególnie dla zagrożonych wykluczeniem technologicznym i dlatego staramy się być bardzo blisko potrzeb ludzi w terenie. Jednym ze sposobów ograniczania dystansu jest docieranie ze szkoleniami do najdalej oddalonych miejscowości przy pomocy specjalnie wyposażonego autobusu - pracowni szkoleniowej.
Program alfabetyzacji cyfrowej realizowany jest przez konsorcjum partnerów - organizacji pozarządowych pod kierownictwem regionalnej organizacji uniwersytetów ludowych. Roczny koszt realizacji program wynosi ok. 3 mln Euro.
Kluczowe znaczenie ma edukacja w zakresie wolnego i otwartego oprogramowania (FLOSS).
Powszechne wykorzystanie FLOSS w systemach teleinformatycznych sektora publicznego: edukacji, opieki zdrowotnej i administracji jest odpowiedzią na wysokie koszty zakupu licencji oprogramowania, na który region Estremadury nie mógł sobie pozwolić. Stosowanie FLOSS traktowane jest także jako element zapewnienia wolności wyboru i demokratyzacji dostępu do rozwiązań teleinformatycznych dla wszystkich.
Systemem operacyjnym stosowanym w komputerach instytucji publicznych Estremadury jest system gnuLinEx, oferowany od 2002 roku nieodpłatnie wszystkim zainteresowanym przez władze regionu, które wspierają rozwój wolnego i otwartego oprogramowania. Dzięki takiemu wsparciu w Estremadurze zostało zlokalizowane przez rząd Hiszpanii krajowe centrum rozwoju FLOSS, znane także w krajach Ameryki Łacińskiej oraz Północnej.
W trakcie wizyty w Centrum Nowych Technologii w Badajoz przedstawiciele regionu podlaskiego zapoznali się z praktyką prowadzenia szkoleń dla osób starszych - nauczycielek, które podnoszą swoje kwalifikacje związane z prowadzeniem zajęć z wykorzystaniem multimediów i zasobów Internetu. Mieli także okazję pozyskać pakiet szkoleniowy złożony z 4 podręczników, poświęconych najważniejszym komponentom umiejętności cyfrowych. Pakiet ten jest dostępny bezpłatnie dla każdego uczestnika szkoleń w ramach programu alfabetyzacji technologicznej.
6 maja, MINISTERSTWO INNOWACJI I PRZEDSIĘBIORCZOŚCI, Merida
Drugi dzień wizyty studyjnej w Estremadurze rozpoczęło spotkanie z p. Maria Dolores Aguilar Seco - wiceprezydentem regionu a jednocześnie minister odpowiedzialną za zagadnienia gospodarcze, przedsiębiorczość, rozwój społeczeństwa informacyjnego oraz innowacyjność Estremadury. Doszło do niego w siedzibie Ministerstwa Innowacji i Przedsiębiorczości rządu regionalnego Estremadury w Merida, mieście odległym o 90 km od Caseres,
Uprawianie polityki rozwoju w regionie posiadającym takie uwarunkowania jak Estremadura jest prawdziwym wyzwaniem. Społecznym, integracyjnym, innowacyjnym. W latach sześć- i siedemdziesiątych z naszego regionu wyemigrowało ponad 40 procent mieszkańców – musieliśmy zmierzyć się z tymi faktami. Odpowiedzią było postawienie na edukację, ekologię i nowe technologie w zgodzie z naturalną kulturą społeczną regionu – stwierdziła na wstępie p. Aguilar - Seco. Dokonaliśmy zasadniczej reformy systemu opieki zdrowotnej, udostępniając wiele jej usług zdalnie za pomocą sieci teleinformatycznej niemal 100 % mieszkańców. Dzięki tym wysiłkom, a mimo relatywnej słabości gospodarczej, nasz system opieki medycznej jest uznawany za najbardziej zrównoważony i sprawnie działający w kraju. Od roku 2008 Estremadura wdraża nowy program wspierania innowacji i transferu wiedzy głównie w małych i średnich przedsiębiorstwach (90% podmiotów gospodarczych w regionie zatrudnia do 10 pracowników). INNOVES - tak nazwano ten program - obejmuje szereg działań na rzecz rozwoju teleinformatyki, energetyki odnawialnej, rolnictwa i turystyki. Stworzono klastery innowacji, których działania są wspierane przez władze. Każdy z klasterów obejmuje inkubator mikroprzedsiębiorstw nowych technologii, centrum technologiczne, obserwatorium analizujące postęp w danej dziedzinie nauki i rozwoju technologii, ośrodek szkoleniowy oraz narzędzia wspierania wymiany międzynarodowej. Strategicznym zadaniem kierownictwa klasterów jest opracowanie wiarygodnego biznesplanu, którego realizacja w ciągu 8 lat zapewni samowystarczalność ekonomiczną tych struktur, w pierwszym okresie finansowanych ze środków publicznych, następnie dotowanych częściowo w modelu partnerstwa publiczno-prywatnego. Koszt realizacji tej nowej strategii innowacji wynosi około 50 milionów Euro rocznie.
Jednym z wiodących ośrodków technologicznych jest centrum superkomputerowe CETA-CIEMAT w Trujillo - jedno z największych w Hiszpanii. Międzynarodowy rozgłos zyskało także Centrum Chirurgii Bezinwazyjnej w Merida, gdzie na wielką skalę wykorzystywane są nanotechnologie i ICT.
Koordynujący zagadnienia rozwoju społeczeństwa informacyjnego w rządzie Estremadury dyrektor p. Rafael Martin Espada uzupełnił wiedzę grupy podlaskiej dotyczącą budowy sieci szerokopasmowego dostępu do Internetu. Podjęliśmy budowę sieci głównie dlatego, aby zapewnić konkurencję między operatorami działającymi w regionie i przeciwdziałać monopolowi dominującego w Hiszpanii telekomu. Od 3 lat nasze działania zmierzają do zbudowania sieci światłowodowej, która zapewni wszelkiego typu możliwości działania tak podmiotom publicznym, jak i prywatnym. Jednocześnie dysponujemy pasmem radiowym, które oddajemy do dyspozycji operatorów wszędzie tam gdzie ich inwestycje w zapewnienie dostępu są na obecnym etapie bardzo mało opłacalne. Traktujemy takie wsparcie jako zachętę do inwestowania. Koszty budowy tej sieci w 60% pokrywa dotacja z programu INTERREG, o którą wystąpiliśmy wspólnie z sąsiadami z Portugalii. R. M. Espada potwierdził, iż strategicznymi celami działań Junta de Estremadura i jego agend są wspieranie zastosowań ICT dla modernizacji MSP oraz powszechna alfabetyzacja cyfrowa, stanowiąca niezbędny warunek zapewnienia sensowności inwestycji w systemy teleinformatyczne sektora publicznego.
Z kolei p. Jaime Dragera Rodriquez - kierujący wdrożeniami regionalnego projektu elektronicznej administracji zwrócił uwagę, iż systemy te powstają głównie w celu realizacji zobowiązań prawnych władz regionalnych. Od 1 stycznia 2010 roku mieszkańcy i przedsiębiorcy w całej Hiszpanii mają prawo domagać się realizacji wszystkich swoich kontaktów z administracją lokalną w pełni drogą elektroniczną. W związku z tym obowiązkiem nie badano szczegółowo popytu na te usługi. Jednakże władze Estremadury przyjmują, iż będzie on wzrastał podobnie jak popyt na inne niepubliczne e-usługi. Nie oznacza to oczywiście rezygnacji z tradycyjnej formy załatwiania spraw w urzędach. Samorządy lokalne będą także zobowiązane do publikacji wszystkich swoich dokumentów publicznych w Internecie, co bliskie jest polskiej formule Biuletynu Informacji Publicznfej.
Władze Estremadury realizują obecnie wieloletni program inwestycji w regionalną platformę e-administracji (realizowaną w modelu ASP - aplication service provider), poprzez którą mieszkańcy będą mogli uzyskać dostęp do 380 urzędów administracji lokalnej w regionie. Mieszkańcy mogą liczyć ponadto na otrzymanie - bezpłatnie! - podpisu elektronicznego oraz przeszkolenie z korzystania z e-usług (w Centrach Nowej Wiedzy). Przy zakupie hurtowym koszt jednego certyfikatu e-podpisu zakupowanego hurtowo przez władze regionu wynosi około 3 Euro, a okres ważności - 4 lata. Podpis elektroniczny jest zainstalowany obowiązkowo w czipie nowo wydawanych dowodów tożsamości – między innymi dlatego posiada go już blisko 40% mieszkańców Estremadury, choć - jak przyznano - rzadko z niego korzysta.
Pierwsze ważne dla przedsiębiorców e-usługi są już dostępne - np. przesyłanie faktur elektronicznych, regulowanie opłat i podatków, przesyłanie zawiadomień, notyfikacja dokumentów. Okienkiem do regionalnego systemu e-usług publicznych jest i będzie portal http://www.sia.juntaex.es.
Na zakończenie spotkania w Ministerstwie Innowacji i Przedsiębiorczości dr Wojciech Winogrodzki - prezes Podlaskiego Związku Przedsiębiorców przekazał M. D. Aguilar- Seco wydawnictwa albumowe poświęcone województwu podlaskiemu i jego stolicy Białystokowi.
6 maja, MINISTERSTWO EDUKACJI rządu Estremadury, Merida
W jednej z siedzib Ministerstwa Edukacji w pięknej zabytkowej stolicy Estremadury - zwanej „hiszpańskim Rzymem” uczestnicy wizyty studyjnej projektu TR@NSPOD zapoznali się szczegółowo z kompleksowymi zastosowaniami ICT w sektorze oświaty publicznej.
W swej prezentacji dr German Galeano - doradca ministra przedstawił całościowy obraz nowoczesnych form wykorzystania rozwiązań teleinformatycznych. Siedem lat temu zdecydowaliśmy, że to już ostatni moment, aby wsiąść do pociągu z napisem „nowoczesna edukacja” - wskazywał. Zbudowaliśmy plan działań strategicznych w zakresie wdrożeń ICT w sektorze edukacji - ITER i konsekwentnie go realizujemy. Dziś jeden komputer przypada na 2 uczniów, co oznacza że ponad 70 000 komputerów wspomaga nauczanie wszystkich przedmiotów w pełnym toku edukacji podstawowej i średniej. Na program ITER składają się m.in.:
- projekt RAYUELA - regionalny portal wspomagania zarządzania relacjami między uczniami, rodzicami, nauczycielami i kierownictwem szkół. Zawiera moduł e-learningu, z którego rocznie korzysta ok. 5000 uczniów
- projekt PROFEX - portal wspomagający pracę nauczycieli szkolnych oraz procesy administracyjne
- projekt ATENEX - zawierający narzędzia ICT i moduły pomocne nauczycielom w przygotowaniu materiałów multimedialnych na lekcje
- projekt @VANZA - portal dla osób dorosłych kształcących się ustawicznie.
Udostępnieniu licznych wortali tematycznych na platformie EDUCAREX www.educarex.es towarzyszyło zapewnienie dostępu do Internetu wszystkim szkołom w regionie w ramach wspomnianego już projektu INTRANET. Oprogramowanie wykorzystywane w szkołach oparte jest na FLOSS i pozyskiwanie nieodpłatnie.
Wprowadzenie tak zasadniczych zmian w systemie nauczania w ciągu 7 lat wymagało oczywiście wielkiej pracy z nauczycielami, którzy uczestniczyli w wielu formach dokształcania i za uzyskanie dyplomu ukończenia kursów kompetencji cyfrowych otrzymywali specjalne dodatkowe punkty w ramach oceny pracy. Posiadanie dyplomu ukończenia kursu pomaga w karierze, stało się też warunkiem przyjęcia do pracy nowych nauczycieli
. Jednocześnie władze stosowały system zachęt dla nauczycieli, np. przyznając nauczycielom specjalne granty na opracowanie materiałów multimedialnych. Konsekwencją spotkania w Ministerstwie Edukacji była wizyta w położonym nieopodal Instituto „Santa Eulalia” - działającej od 75 lat publicznej szkole ponadpodstawowej, m.in. przygotowującej uczniów w wieku 16-17 lat do podjęcia studiów wyższych. Szkoła w niczym nie różni się od polskich, a nawet pod względem estetycznym wydała się uczestnikom wizyty studyjnej mniej atrakcyjnym miejscem nauki. Jak jednak twierdzili jej przedstawiciele - proces nauczania wszystkich przedmiotów ma innowacyjny charakter, uczniowie korzystają online w czasie lekcji z nieograniczonych zasobów wiedzy dostępnej na hiszpańskojęzycznych serwerach edukacyjnych i przygotowanej przez nauczycieli specjalnie dla ich potrzeb.
6 maja, spotkanie z KLASTEREM WIEDZY, Caseres
Po powrocie do Caseres grupa uczestnicząca w wizycie studyjnej spotkała się z przedstawicielami firm uczestniczących w powstałym w 2000 roku Klasterze Wiedzy - jednym z 12 organizacji w Estremadurze.
W pracach klastera uczestniczy obecnie 110 form lokalnych współpracujących z wieloma przedsiębiorstwami poza Hiszpanią, szczególnie w Panamie, Wenezueli i Kanadzie. Przedstawiciele kilku firm przedstawili pokrótce swoje oferty. Gościem spotkania była p. Carmen Heras - Prezydent Miasta Caseres, która przedstawiła plany miasta związane z uzyskaniem tytułu Europejskiej Stolicy Kultury w roku 2016. W działaniach tych to estremadurskie miasto konkuruje z polskimi kandydatami - http://www.caceres2016.com/. Późnym popołudniem podlaska grupa uczestniczyła w uroczystym otwarciu 15 konferencji European Regional Information Society Association, odbywającej się pod hasłem „Wzmacnianie regionalnej kreatywności i innowacji”.
7 maja, UDZIAŁ W KONFERENCJI ERIS@, Caseres
Ostatni dzień wizyty studyjnej oznaczał dla grupy podlaskiej udział w konferencji ERIS@. Odbywające się co roku spotkanie członków tej organizacji: regionów wiodących w rozwoju społeczeństwa informacyjnego, koncentrowało swoją dyskusję wokół nowych metod, sposobów i narzędzi stymulowania rozwoju regionalnego wdrożeniami ICT.
Ważnym akcentem oficjalnego otwarcia konferencji było wystąpienie prezydenta regionu Estremadura Guillermo Fernandez Vara: Nie jesteśmy regionem bogatym, więc musimy działać skutecznie i cały czas mieć wzgląd na jakość życia mieszkańców. ICT to nie cel sam w sobie, ale narzędzie rozwoju. Nasze wartości, sposób życia i nasze tradycje wzbogacamy o nowoczesne metody działania, które pozwalają nam rozwijać region zgodnie z oczekiwaniami i dziedzictwem kulturowym naszych mieszkańców, jednocześnie wprowadzając Estremadurę w XXI wiek.
Głównymi komponentami tematycznymi programu konferencji były zagadnienia innowacyjnego stosowania ICT dla rozwoju regionalnego oraz e-integracji. W jej trakcie dokonano także wyborów nowych władz ERIS@. Jej prezydentem został p. Herve Le Guyader reprezentujący francuski region Akwitania, zaś wiceprezydentem p. Simon Lavin z Walii. Polska po raz pierwszy reprezentowana jest w zarządzie ERIS@. Członkiem zarządu został wybrany p. Dariusz Kowalczyk - dyrektor Departamentu Społeczeństwa Informacyjnego Urzędu Marszałkowskiego Województwa Małopolskiego. W trakcie przerwy w obradach konferencji podlaska grupa uczestników wizyty studyjnej projektu TR@NSPOD odbyła spotkanie z prof. Garethem Hughesem - sekretarzem generalnym ERIS@. Prof. Hughes wyraził podziękowania dla przedstawicieli województwa podlaskiego za liczne uczestnictwo i wyraził nadzieję na współpracę z regionem w przyszłości.
Podsumowania wizyty studyjnej dokonano podczas seminarium zorganizowanego po zakończeniu udziału w konferencji w godzinach popołudniowych. Wyniki dyskusji w trakcie spotkania będą inspiracją do dalszych działań w projekcie TR@NSPOD.
UCZESTNICY wyjazdu studyjnego projektu TR@NSPOD do Estremadury
Grupa uczestników wyjazdu studyjnego do Estremadury składała się - zgodnie z wymogami Wojewódzkiego Urzędu Pracy w Białymstoku - z reprezentantów grup docelowych projektu.

Uczestnikami wyjazdu studyjnego byli:
1. Stanisław Ceran - przedstawiciel Departamentu Zarządzania Regionalnym Programem Operacyjnym
1. Stanisław Ceran - przedstawiciel Departamentu Zarządzania Regionalnym Programem Operacyjnym
2. Małgorzata Cieśluk - Burmistrz Lipska
3. Józef Gajewski - Prezydent Suwałk
3. Józef Gajewski - Prezydent Suwałk
4. Wiesław Gołaszewski - Wójt Gminy Płaska
5. Czesław Jakubowicz - Wójt Juchnowca Kościelnego
6. Marek Kaczyński - Wójt Gminy Nowe Piekuty
7. Andrzej Kwieciński - Wójt Gminy Bargłów Kościelny
8. Mirosław Leśniewski - Dyrektor Izby Przemysłowo - Handlowej w Białymstoku
9. Radosław Oryszczyszyn - socjolog, pracownik naukowy Uniwersytetu w Białymstoku
5. Czesław Jakubowicz - Wójt Juchnowca Kościelnego
6. Marek Kaczyński - Wójt Gminy Nowe Piekuty
7. Andrzej Kwieciński - Wójt Gminy Bargłów Kościelny
8. Mirosław Leśniewski - Dyrektor Izby Przemysłowo - Handlowej w Białymstoku
9. Radosław Oryszczyszyn - socjolog, pracownik naukowy Uniwersytetu w Białymstoku
10. Paweł Makowiecki - prezes Instytutu Odpowiedzialnego Biznesu w Białymstoku
11. Paweł Pogorzelski -Wójt Gminy Zawady
12. Marek Skarżyński - zastępca dyrektora Podlaskiego Ośrodka Doradztwa Rolniczego w Szepietowie
13. Ryszard Szczebiot - informatyk, zastępca dyrektora Instytutu Informatyki i Automatyki Państwowej Wyższej Szkoły Informatyki i Przedsiębiorczości w Łomży
14. Wojciech Winogrodzki - prezes Podlaskiego Związku Przedsiębiorców
11. Paweł Pogorzelski -Wójt Gminy Zawady
12. Marek Skarżyński - zastępca dyrektora Podlaskiego Ośrodka Doradztwa Rolniczego w Szepietowie
13. Ryszard Szczebiot - informatyk, zastępca dyrektora Instytutu Informatyki i Automatyki Państwowej Wyższej Szkoły Informatyki i Przedsiębiorczości w Łomży
14. Wojciech Winogrodzki - prezes Podlaskiego Związku Przedsiębiorców
patronat medialny










